Polska - Ruiny Zamku w Melsztynie

 

Melsztyn jest niewielką miejscowością nad Dunajcem w gminie Zakliczyn w województwie małopolskim. 

Z pomiędzy drzew porastających strome wzgórze, wyłaniają się ruiny rycerskiego zamku. Najlepiej prezentującą się budowlą jest usytuowany w północno zachodniej części ruin donżon, który został odrestaurowany i oddany do użytku w grudniu 2023 roku. W centralnej części zamku znajdują się fragmenty renesansowego muru z arkadiami i pozostałościami po otworach strzelniczych oraz ciągle poszerzające się zapadlisko po cysternie zamkowej. Ujawnia ono skomplikowany system pomieszczeń doprowadzających do niej wodę. Niestety gęsta roślinność porastająca zapadlisko uniemożliwia dojrzenie tego co znajduje się na dnie. 

Wejście i schody prowadzące do donżona.

Historia

Budowę zamku w Melsztynie rozpoczął w 1347 roku kasztelan krakowski Spicymir herbu Leliwa. Od XIV wieku do początku XVI wieku zamek był rezydencją rodu Leliwitów Melsztyńskich, w tym Spytka z Melsztyna i Spytka Melsztyńskiego. Na przełomie XIV / XV wieku powstał w zachodniej części wielki gotycki donżon. Pełnił on funkcję militarno-mieszkalną o czym świadczą otwory strzelnicze na dwóch dolnych kondygnacjach oraz na najwyższej. Piętra trzecie i czwarte służyły jako pomieszczenia mieszkalne. Stary i nowy zamek zostały połączone murem zamykając jednym obwodem obronnym całe założenie. Od zachodu i południa został wybudowany mur oporowy wyrównujący poziom na dziedzińcu oraz wzmacniający mur przed obsunięciem. U podnóża wieży od strony północno-wschodniej znajdował się budynek bramny przez który prowadził wjazd na zamek. Zamek w XV wieku był ośrodkiem ruchu husyckiego w Polsce. W 1511 roku Jan Melsztyński sprzedał zamek wraz z otaczającymi go dobrami kasztelanowi wiślickiemu Mikołajowi Jordanowi z Myślenic.

Około 1546 roku Spytek Wawrzyniec Jordan polecił przebudować dawny gotycki zamek w stylu renesansowym. W tym też okresie powstał zachowany do dzisiaj renesansowy mur ze strzelnicami w środkowej części zamku. W wyniku małżeństw jego dwóch córek, zamek stał się własnością dwóch rodzin – Andrzeja Zborowskiego i Stanisława Sobka z Sulejowa. Córki obu właścicieli wyszły za przedstawicieli rodu Tarłów – w 1601 roku z Zygmuntem Scypionem Tarłą, a w 1639 roku z Janem Aleksandrem Tarłem, w związku z czym zamek posiada jeden ród, ale z dwóch różnych linii. W 1744 roku po śmierci Adama Tarły w pojedynku z Kazimierzem Poniatowskim zamek przeszedł na własność jego siostrzeńców Stanisława i Macieja Lanckorońskich. Zamek w niezmienionym stanie dotrwał prawie do końca XVIII wieku mimo że zmieniali się jego właściciele. Oparł się nawet atakom Szwedów w XVII wieku.

Pozostałości muru obronnego wzniesionego w XVI wieku

Tragiczny dla melsztyńskiego zamku okazał się rok 1770 kiedy to najpierw został zajęty przez konfederatów barskich, a później zdobyty, splądrowany i spalony przez wojska rosyjskie. Od tego momentu zamek stał się ruiną. W latach 1789–1796 zamek częściowo rozebrano w celu uzyskania materiału budowlanego na budowę kościoła w Domosławicach. W 1846 roku zawalił się częściowo gotycki donżon. W 1848 roku władze austriackie zakazały dalszej rozbiórki murów zamkowych przez okolicznych chłopów. W latach 1879–85 pozostałości zamku zostały zabezpieczone jako trwała ruina dzięki staraniom Karola Lanckorońskiego. W 1886 roku zamek przestał być własnością rodu Lanckorońskich. Do 2022 roku formalnym właścicielem zamku były Lasy Państwowe, jednak w 2008 roku z inicjatywy gminy Zakliczyn zamek został przekazany gminie w użytkowanie, co umożliwiło rozpoczęcie zabezpieczenia ruin.

PRACE ARCHEOLOGICZNE I KONSERWATORSKIE

W 2017 roku prowadzono na zamku prace archeologiczne, które nadzorował mgr Eligiusz Dworaczyński. Prace przy zabezpieczaniu ruin zamku i jego częściowej odbudowie trwały od 2018 roku m.in. odgruzowano przyziemie i odkopano fundamenty ścian i wykonano wszystkie niezbędne zabezpieczenia, a następnie zaczęto wznosić mury wieży wraz ze schodami oraz wykonano strop nad parterem obiektu.

Odbudowane schody wewnątrz wieży

 W 2020 roku odbudowano mury wieży, a także wykonano strop drewniany na poziomie drugiego piętra. 

Ostatecznie odbudowę wieży zakończono w grudniu 2023 roku. Obecnie obiekt udostępniony jest bezpłatnie dla turystów. Wewnątrz nie ma żadnej wystawy czy też rycin przedstawiających zamek z przed renowacji. Są ogromne puste sale. Za to widoki rozpościerające się z okien wieży są cudowne. Można popatrzeć na Dunajec i okolice. Warto wejść na wieżę choćby dla samych krajobrazów. 

Legendy

Według legendy lochy zamku miały się ciągnąć pod Dunajcem aż do odległego o 3 kilometry klasztoru w Zakliczynie; w lochach tych znajdowały się ponoć „stajnie podziemne”, służące jako kryjówki przed nieprzyjacielem, i ukryto w nich ogromne skarby. Inna legenda głosi, że na drodze prowadzącej do zamku czasem pojawia się widmowa postać rycerza w zbroi, jadącego wolno z rozwianym proporcem, i daje się słyszeć przybliżający się tętent kopyt oddziału jeźdźców; jest to duch Spytka III z Melsztyna, poległego w 1439 roku w bitwie pod Grotnikami