Słowacja - Skansen Archeologiczny Nižná Myšla

Nižná Myšla znajduje się na granicy Kotliny Koszyckiej i podnóża Wzgórz Śląskich, u zbiegu rzek Hornad, Olšavy i Torysy. Wieś Nižná Myšla jest jednym z najbogatszych stanowisk archeologicznych na Słowacji. Od 1977 r. prowadzone są tu systematyczne badania archeologiczne, które spowodowały, że stanowisko to należy do najbardziej znanych w Europie. Wiele znalezionych przedmiotów ma rangę ogólnoeuropejską. Odkryto tu około 2 000 naczyń i 5 000 przedmiotów z brązu, kości i kamienia o różnorodnym przeznaczeniu. Nie brak wśród nich np. prastarych zabawek, wśród których wyróżnia się przede wszystkim gliniany model czterokołowego wózka ozdobionego ornamentami.

Replika domu

Do tej pory przebadano dwie ufortyfikowane osady oraz cmentarzysko, które określiły wiek znalezisk. Pierwsza osada wraz z cmentarzyskiem pochodzi z wczesnej epoki brązu (1700 – 1500 p.n.e.), druga osada, pokrywająca się ze starszym cmentarzyskiem, pochodzi z początku środkowej epoki brązu (1500 – 1400 p.n.e.). W miejscowości wybudowano skansen z replikami domów i fortyfikacji z epoki brązu. 

Replika pierwszej osady

Replika drugiej osady

Najstarsza grodzisko (1700 r. p.n.e.) znajduje się na południowym skraju wzgórza Varhéga. Znaleziska pozyskane w trakcie badań archeologicznych wskazują na jej rolniczy i rzemieślniczy charakter oraz dokumentują lokalne przetwórstwo surowców. Obwarowanie składało się z wału ziemnego i głębokiego na 6 m ostrołukowego rowu. Kolejne osadnictwo w tym miejscu związane było z powstaniem Drugiej Osady Warownej. Nowsza osada (1500 r. p.n.e.) składała się z dużych domów z bali, ustawionych w dwóch rzędach. Był wyjątkowy jak na swoje czasy w swoim obszarze i liczbie mieszkańców, a według ustaleń był ważnym ośrodkiem władzy i ośrodkiem kultu. W niektórych grobach zachowały się ślady obrzędów religijnych, z wyjątkiem tych, w których znaleziono rytualnie odrzucone części ludzi lub całe osobniki. Unikalnym dowodem najwyższej ofiary było odkrycie dużego dołu do którego stopniowo wrzucano 4 młode kobiety oraz część ugotowanej czaszki dziecka. Osada ta zniknęła bardzo szybko, około 50–70 lat po jej założeniu (1400 r. p.n.e.). Budynki mieszkalne zostały splądrowane i spalone, a mieszkańcy zmuszeni do opuszczenia osady. Kolejną częścią jest cmentarzysko z XVII wieku p.n.e., które zajmuje obszar około 2,5 p.n.e. Odkryto tu ponad 800 grobów, ich łączną liczbę szacuje się na około 1000. Badania cmentarzyska dowiodły społecznego i ekonomicznego zróżnicowania społeczeństwa. Znaleziska ujawniają pozycję osoby pochowanej w społeczności i jej znaczenie za życia. W grobach znaleziono biżuterię wykonaną z brązu, złota, kości i zębiny. Ponadto ceramika z przechowywaną żywnością i napojami na zaświaty. 

Piec do wypalania garnców

Ślady pierwszych rolników i pasterzy w okolicach dzisiejszej Nižnej Myšli pochodzą z późnej epoki kamienia. Ich osadnictwo nie miało stałego charakteru. Po wyczerpaniu się żyznej gleby w okolicy ruszali dalej, by po pewnym czasie powrócić na swoje pierwotne miejsce. W Europie, a tym samym w Kotlinie Koszyckiej, życie ludności zaczęło się dramatycznie zmieniać pod wpływem odkrycia i rozpowszechnienia metalurgii. Produkty metalowe stały się ważnym i poszukiwanym towarem w handlu wymiennym. Rozpoczęła się epoka brązu. Obszary, na których występowały rudy metali nieżelaznych, szybko uległy gęstemu zaludnieniu, w większości przez nowe populacje. Nowi osadnicy przybyli z bardziej zaawansowanej południowo-wschodniej Europy,  wchłonęli pierwotną ludność tubylczą i narzucili swój nowy, bardziej nowoczesny styl życia i kulturę. Proces ten był również charakterystyczny dla obszaru w pobliżu dzisiejszej Nižnej Myšle, gdzie między 1800 a 1700 rokiem p.n.e. założono grodzisko. 

Grodzisko

Odnalezione artefakty dokumentują wysoki standard życia i umiejętności technologiczne mieszkańców ówczesnych grodzisk. Umieli wytwarzać doskonałe narzędzia, ozdoby i broń z kamienia, kości, poroża i drewna. Doprowadzili garncarstwo do perfekcji, mimo że nie dysponowali jeszcze kołem garncarskim. Budowali doskonałe domy z bali, używając kamieni do stabilizacji ich fundamentów. Poszczególne typy domów budowano w rzędach, pomiędzy którymi znajdowały się alejki. W ten sposób w pobliżu dzisiejszej Nižnej Myšli powstała grodzisko, niemal o charakterze miejskim, które miało swoje wzorce daleko w basenie Morza Śródziemnego, w najbardziej rozwiniętym wówczas europejskim obszarze kulturowym. Mieszkańcy tej osady, która posiadała doskonałe ufortyfikowanie składające się z głębokiej, suchej fosy i ziemnego wału z drewnianą palisadą, byli wykwalifikowanymi hutnikami i kupcami.

Grodzisko w pobliżu Nižnej Myšle, zachowane w ustnej tradycji ludowej jako tutejszy dawny drewniany zamek, zniknęło po niszczycielskim pożarze około 1400 roku p.n.e. 

Replika domu znajdującego się w grodzisku

Stanowisko archeologiczne, skansen z epoki brązu w Nižnej Mysle, jest jednym z najważniejszych obiektów w skali globalnej. Replika dołu ofiarnego z epoki brązu - bud. 308 z 1993 roku to jeden z ciekawszych obiektów grodziska II z początku średniego brązu, interpretowany jako dół ofiarny. W pierwotnym zagłębieniu o głębokości dwóch i pół metra znajdowały się szkielety czterech kobiet oddzielone warstwą gliny. Oprócz kobiecego szkieletu, w jamie znajdowała się większość ugotowanej dziecięcej czaszki. Kobiety leżały w niegodnej pozycji z rękami skrzyżowanymi na piersiach, co wskazywało, że były związane. Jedna z kobiet, która leżała w skrajnie przykucniętej pozycji miała także związane nogi. Wszystkich najprawdopodobniej zabito przez przecięcie więzadeł, a cały rytuał powtórzono czterokrotnie. Każdą zabitą kobietę przykrywano ziemią wraz z częściami zwierząt ofiarnych i naczyniami ceramicznymi, ale także pierścieniem z brązu, glinianym ciężarkiem z krosna, ceramicznymi kołami i kamieniami. Rozpalili ogień w na wpół zapełnionym dole ofiarami ludzkimi, w którym palili zboże i inne części zwierząt, a także umieścili dwa całe gliniane naczynia.

Dziś możemy się tylko domyślać, co było prawdziwą przyczyną tak niezwykle krwawego rytuału. Jednocześnie podobne rytuały nie są w tym okresie czymś zupełnie wyjątkowym i często obejmowały antropofagię, czy też, niedokładnie mówiąc, kanibalizm. Być może ofiary z ludzi w magazynach miały na celu zapewnienie dobrych zbiorów w niesprzyjającej porze roku. Być może była to reakcja na podstawowe poglądy na temat złożonych zagadnień życia i śmierci. Nie można jednak wykluczyć, że był to akt desperacki w chwili ostrego zagrożenia i ofiara miała na celu zapewnienie przetrwania obrońcom ufortyfikowanego grodu. Jakiekolwiek były przyczyny tego rytuału, musiały być one bardzo poważne, gdyż takie krwawe praktyki nie były normalną częścią ich życia. Niemniej jednak, z tego samego środowiska kulturowego znane są rzadkie przypadki podobnych rytuałów w grodzisku Spiskim Štvrtku, czy też w kultowej studni w Gánovcach koło Popradu.

Replika grobowców

W ciągu długiej, kilkutysięcznej historii zamieszkująca tu ludność niejednokrotnie osiągała wysoki standard życia i kultury. 

Skansen Nižná Myšla znajduje się około 17 kilometrów od Koszyc. Otwarty jest codziennie od 9-18 z wyjątkiem poniedziałku, w ten dzień skansen jest nieczynny. Jest to ciekawe miejsce na spędzenie czasu z rodziną i zapoznanie się z epoką brązu. Replika osady i cmentarza uruchamia ludzką wyobraźnie, jak to żyło się ludziom tysiące lat temu.