Turcja - Efez

Efez – w starożytności jedno z 12 miast jońskich w Azji Mniejszej. Leżało przy ujściu rzeki Kaystros do Morza Egejskiego na terenie obecnej Turcji. Jeszcze przed przybyciem kolonistów greckich osiedlały się na tym terenie ludy Karów i Lelegów. Zamieszkiwali oni zbocza wzgórza Ayasuluk.

Termy Variusa

Miasto Jońskie zostało założone najprawdopodobniej w IX wieku p.n.e. Jednak najstarsze zabytki archeologiczne, odnalezione w okolicach wzgórza Ayasuluk, to fragmenty ceramiki mykeńskiej. Legendarne początki Efezu wiązane są także z Amazonkami, które wymieniane są w niektórych mitach jako założycielki miasta.

Dzięki bardzo dobremu położeniu – u ujścia rzeki Kaystros – szybko stało się ważnym ośrodkiem handlowym. Efez był także ośrodkiem kultu bogini płodności – Kybele. Znaczna część osób kojarzy miasto jako miejsce pochodzenia słynnego filozofa, Heraklita z Efezu. Miasto jest istotnym ośrodkiem dla chrześcijan. To tutaj powstała jedna z pierwszych wspólnot chrześcijańskich w Azji Mniejszej.

Świątynia Domicjana

W VII wieku p.n.e. miasto zostało zniszczone podczas najazdu Kimmerów. Około 560 p.n.e. Efez został zdobyty przez króla Lidii Krezusa, który je odbudował. W 546 p.n.e., po zwycięstwie Cyrusa Wielkiego przeszedł pod panowanie perskie. Podczas powstania jońskiego Efez nie przyłączył się do zbuntowanych miast, dzięki temu nie został zniszczony. W 334 p.n.e. został zdobyty przez Macedończyków Po śmierci Aleksandra Wielkiego odziedziczył je Lizymach, który przeniósł je do doliny pomiędzy wzgórzami Coressus (Bülbür Dağ) a Pion, budując nowy port i mury obronne. 

Monument Memmiusa

W 133 p.n.e. po śmierci króla Pergamonu Attalosa III, na mocy pozostawionego testamentu, Efez wraz z całym królestwem pergamońskim, przeszedł pod panowanie Rzymu. W czasach rzymskich był stolicą prokonsularnej Azji (zachodniej części Azji Mniejszej). Był to kolejny okres rozkwitu miasta. 

W okresie rzymskim mieszkańcy Efezu musieli znosić coraz wyższe podatki nakładane na miasto. Ich niezadowolenie rosło, aż w 88 roku p.n.e. znalazło ujście w tragicznych wydarzeniach nazywanych "nieszporami efeskimi". Król Pontu, Mitrydates VI Eupator, który toczył wojnę z Rzymem, wezwał ludność Azji Mniejszej do antyrzymskiego powstania. Wskutek tego apelu mieszkańcy Efezu w ciągu jednej nocy wymordowali około 80 tysięcy Rzymian i Italików, w tym kobiety i dzieci. Mieszkańcy miasta zostali omamieni obietnicą zapłaty za każdego zamordowanego, a niewolnicy możliwością uwolnienia za pomoc w powstaniu. Nie oszczędzono nawet osób, które szukały azylu na terenie świątyni Artemidy. Znane są przekazy mówiące o odcinaniu rąk osób które próbowały trzymać się kolumn świątyni, by nie zostać z niej zabranym przez pijany krwią tłum.

Prytaneum 

Za panowania cesarza Oktawiana Augusta Efez stał się stolicą rzymskiej prowincji Azja, obejmującej tereny zachodniej Anatolii. Wydarzenie to zapoczątkowało kolejną złotą epokę rozwoju miasta, która miała trwać aż przez dwa stulecia. W okresie tym Efez był najlepiej prosperującym ośrodkiem handlowym w Azji Mniejszej. Według Strabona jego rozmiary i znaczenie ustępowały jedynie Rzymowi. Liczbę mieszkańców miasta w II i III wieku n.e. badacze szacują na przeszło 200 tysięcy, chociaż wartość ta bywa podważana z uwagi na uwarunkowania geograficzne terenu wokół miasta. Najbardziej zachowawcze oszacowania przyjmują za realistyczną liczbę 50 tysięcy mieszkańców, co stawia Efez na trzecim miejscu pod względem liczby ludności wśród miast Azji Mniejszej, po Sardes i Aleksandrii Troas.

Płaskorzeźba Nike

W I wieku n.e. do Efezu dotarło chrześcijaństwo. Z wczesnymi latami rozwoju tej wiary w Efezie łączą się dwie znaczące osobistości. Pierwszą z nich był święty Paweł, który do miasta zawitał aż trzy razy. Podczas swoich pobytów zdołał on zantagonizować lokalnych rzemieślników, utrzymujących się z wykonywanych na zamówienie przedmiotów związanych z kultem Artemidy Efeskiej. Wzburzony przez nich tłum spowodował wyjazd apostoła z Efezu, ale nie powstrzymał marszu nowej wiary. Świątynia Artemidy została zniszczona podczas najazdu Gotów w 268 roku n.e., a jej dalsze dzieje są niepewne. Być może została odbudowana, ale z pewnością w 381 roku n.e., na podstawie edyktu cesarza Teodozjusz, została ostatecznie zamknięta, a kult Artemidy został zakazany.

Drugą ważną postacią z okresu wczesnochrześcijańskiego był święty Jan Ewangelista. Przeżył on w Efezie swoje ostatnie lata, spędzając czas na spisywaniu Ewangelii, i tu został pochowany. Zgodnie z tradycją towarzyszyła mu matka Jezusa, sprowadzona przez świętego Jana z Jerozolimy. Miała ona zamieszkać w domku na wzgórzu Coressus, gdzie obecnie znajduje się sanktuarium nazywane Meryemana.

Kościół Marii Panny

Absydy z tablicą informującą o tym, że papież Paweł VI modlił się w kościele

Baptistry - basen chrzcielny z podwójną klatką schodową umożliwiającą chrzest przez zanurzenie

Upadek miasta przypieczętowały najazdy arabskie, które dotknęły miasto w połowie VII wieku oraz na początku VIII wieku. Gdy w 1090 roku po raz pierwszy do Efezu dotarły plemiona tureckie, napotkały jedynie niewielką osadę. Cesarstwo Bizantyjskie zdołało odzyskać kontrolę nad miasteczkiem, które przemianowano na Hagios Theologos, aż do 1308 roku. Podobno gdy podróżujący przez te okolice krzyżowcy ujrzeli osadę, byli zdumieni jej skromnymi rozmiarami, gdyż spodziewali się bogatego miasta portowego.
Ostatecznie Efez dostał się pod kontrolę turecką 24 października 1304 roku. Zdobył go Sasa Bey, watażka podlegający rodowi Menteşoğulları. Pomimo zawarcia z mieszkańcami miasta traktatu pokojowego, Turcy złupili Efez, splądrowali bazylikę świętego Jana i deportowali większość lokalnej ludności w obawie przed rewoltą. Ruiny antycznego miasta zostały całkowicie opuszczone w XV wieku, a w ich sąsiedztwie rozwinęła się osada nazywana Ayasuluğ, którą w 1914 roku przemianowano na Selçuk.

Fontanna Trajana

Historia badań archeologicznych Efezu sięga 1863 roku, kiedy to brytyjski inżynier John Turtle Wood rozpoczął poszukiwania pozostałości świątyni Artemidy. Sześć lat później udało mu się zidentyfikować jej lokalizację, a kolejnych pięć lat poświęcił na prace wykopaliskowe na tym terenie.

Kolejna runda prac badawczych nad Efezem trwała w latach 1895-1913 i była prowadzona przez niemieckich i austriackich archeologów pod kierownictwem Otto Benndorfa oraz Carla Humanna. W 1898 roku Benndorf założył Austriacki Instytut Archeologiczny, który działa po dziś dzień i zajmuje się, między innymi, wykopaliskami w Efezie.

Znaleziska z terenu Efezu znajdują się w wielu placówkach muzealnych na świecie, ze szczególnym uwzględnieniem Muzeum Efeskiego w Selçuku, Muzeum Efezu w Wiedniu oraz Muzeum Brytyjskim w Londynie.

Zabytki

Do Efezu prowadzą dwa wejścia: jedno od strony portu, drugie przez zbudowaną na polecenie cesarza Wespazjana bramę w murach miejskich z czasów Lizymacha. Z bramy zachowały się tylko fragmenty. W pobliżu wejścia widoczne są pozostałości łaźni Variusa zbudowanej w II wieku oraz ruiny miejskiej agory z zachowanymi fragmentami bazyliki. Wcześniej (do IV wieku), w tym miejscu znajdował się cmentarz, przez który prowadziła święta droga. Zachowały się także fragmenty świątyni Izydy z I wieku.

• Odeon znajduje się w pobliżu agory. Został zbudowany w II wieku przez Vediusa Antoniusa i jego żonę Flawię Papionę. Jest to niewielki teatr mieszczący na widowni 1500 – 2000 osób. Odbywały się w nim koncerty i spotkania rady miasta. Przy schodach pomiędzy siedzeniami w najniżej położonych rzędach zachowały się ozdobne lwie łapy. Badania wskazują, że odeon posiadał drewniane zadaszenie chroniące przed promieniami słońca i opadami deszczu.
• Prytanejon – budynek rady miejskiej został zbudowany w I wieku, podczas sprawowania władzy przez Oktawiana Augusta, przebudowany w III wieku. Był to budynek poprzedzony dziedzińcem otoczonym portykami. Na dziedzińcu palił się wieczny ogień, którym opiekowali się kapłani Kureci. Było to też miejsce poświęcone bogini Artemidzie, której posąg znaleziony na terenie wykopalisk prowadzonych w tym miejscu, znajduje się obecnie w muzeum w Selçuk. Z budynku prytanejonu zachowały się tylko nieliczne elementy, np. pojedyncze kolumny z fragmentem belkowania, łuk nad przejściem.
• Monument Memmiusa, zbudowany dla upamiętnienia dyktatora Sulli i Gajusa Memmiusa, budowniczego akweduktu zaopatrującego Efez w wodę. Budowa pomnika wiąże się z wydarzeniami z 86 p.n.e. Podczas wojny Sulli z Mitrydasem, mieszkańcy Efezu opowiedzieli po stronie króla Pontu. Monument zbudowano na podwyższeniu z kilku stopni, na planie kwadratu. W narożach budowli ustawiono cztery masywne filary, które połączono łukami tworząc formę przypominająca baldachim. Całość wieńczyła attyka ozdobiona rytmicznie rozmieszczonymi niszami, w których umieszczono rzeźby. Na terenie wykopalisk eksponowane są pozostałości tego pomnika. Cztery kolumny znajdujące się w pobliżu pomnika, to pozostałości fontanny z okresu hellenistycznego.
• Fontanna Trajana, zbudowana została na początku II wieku (ok. 102–114) dla upamiętnienia cesarza Trajana. To dwukondygnacyjne, wysokie (całość miała ok. 12,0 m wysokości) nimfeum z trzech stron otaczało basen z wodą. W niszach, pomiędzy kolumnami umieszczono posągi. Przedstawiały one rodzinę władcy, Afrodytę, Dionizosa. Posąg władcy, naturalnej wielkości, zdobił elewację frontową a spod jego stóp wypływała woda. Odnalezione fragmenty rzeźb (z posągu Trajana zachowała się tylko stopa) są wystawione w muzeum a na terenie wykopalisk znajduje się częściowo zrekonstruowana budowla.
• Kościół Marii Panny. W II wieku, w pobliżu portu wybudowano bazylikę. Było to miejsce handlu o wygodnej lokalizacji dla przypływających do portu kupców. Po uznaniu chrześcijaństwa za religię państwową, bazylikę przebudowano na kościół. Była to trójnawowa budowla o długości 265,0 m i szerokości 90,0 m. Kościół Marii Panny był miejscem obrad soboru efeskiego.
• Biblioteka Celsusa 

Biblioteka Celsusa 

Łaźnie Scholastyki

Odeon

Odeon

Odeon

Prytaneum 

Hydrekdocheion

Mozaika

Monument Memmiusa z widokiem na Bibliotekę Celsusa

Biblioteka Celsusa

Biblioteka Celsusa

Biblioteka Celsusa

Biblioteka Celsusa

Biblioteka Celsusa

Źródła

* Turcja w Sandałach | 16 lat w sandałach! (turcjawsandalach.pl)

* Efez – Wikipedia, wolna encyklopedia